Етказиб бериш ва хавф
EXW етказиб бериш базаси (етказиб бериш жойи кўрсатилган ҳолда) Incoterms® 2020 (ex works – франко омбор, франко завод) товарни сотувчи ҳудудида харидорга топширишни англатади. Бу омбор, завод, сотувчининг офиси ва бошқалар бўлиши мумкин.
Товарни ташиш ва суғурталашни харидор ташкил этади.
Товарни топшириш пайтигача уни йўқотиш хавфи сотувчида, топширилгандан кейин эса харидорда бўлади.
EXW сотувчи учун жуда қулай, чунки унинг мажбуриятлари жуда кам.
Харидор:
• ўз кучи ва ўз таваккалчилиги билан товарни транспорт воситасига юклайди. Сотувчи юклашни амалга оширишга рози бўлса ҳам, у товарни йўқотиш хавфини ўз зиммасига олади;
• товарнинг божхона расмийлаштирувини амалга оширади ва у билан боғлиқ харажатларни зиммасига олади.
Шартномада юкни суғурталаш масалалари, жўнатиш ҳужжатларини расмийлаштириш ва тақдим этиш тартибини кўрсатинг.
Агар юклаш учинчи шахс (масалан, ташувчи) томонидан амалга оширилса, шартномада қуйидагиларни кўрсатинг:
• юкнинг тавсифи, оғирлиги ва ўлчами;
• қадоқлаш материаллари;
• идиш ўринлари сони;
• транспортни етказиб бериш манзили ва вақти.
Транспорт тури, қадоқлаш, маркировка ва харажатлар
Ҳар қандай транспорт тури.
Товарни қадоқлаш, маркировкалаш, сифатини текшириш ва тортиш харажатлари сотувчи зиммасида бўлади.
Товарни топшириш пайтигача бўлган харажатларни сотувчи, у топширилганидан кейин эса – харидор тўлайди (шу жумладан, товар топширилганидан кейин уни қабул қилмаслик оқибатида юзага келган харажатлар).
МИСОЛ. Товар топширилгандан кейин уни сақлаш харажатлари
Сотувчи товарни харидорга Тошкент шаҳрига EXW етказиб бериш шартлари билан топширди (сотувчининг омбори).
Харидор товарни Тошкентдан дарҳол олиб чиқиб кета олмади. Уни вақтинча сақлаш харажатлари харидор зиммасида бўлади.
Етказиб бериш жойи ёки пункти
Сотувчи келишилган муддатда ва белгиланган жойда товарни топширади, харидор эса уни қабул қилиб олиши шарт.
Шартномада товарни жўнатиш жойининг аниқ манзилини кўрсатинг, чунки сотувчининг бир нечта жойлашув жойи бўлиши мумкин.
Шартномадаги етказиб бериш жойи таваккалчилик ва кейинги харажатлар қачон харидорга ўтишини кўрсатади.
Агар жой аниқланмаган бўлса, уни танлаш ҳуқуқи сотувчида қолади. Бу харидорда сотувчининг товар йўқолган ёки шикастланган жой олдида жўнатиш жойини танлаш хавфи пайдо бўлиши мумкинлигини англатади. Шунинг учун харидор учун етказиб бериш амалга ошириладиган жойда аниқ пунктни танлаш яхшироқдир.
Юклашдаги хавфлар
Таваккалчиликнинг ўтиши сотувчи товарни транспорт воситасига ортилмаган ҳолда харидор ихтиёрига берганида содир бўлади.
Юк ортиш пайтида юкнинг йўқолиш хавфи унда жисмонан иштирок этмаган харидорга юкланиши мумкин. Бундай имкониятни ҳисобга олган ҳолда, агар юклаш сотувчи томонидан амалга оширилса, юклаш пайтида товарнинг йўқолиши ёки шикастланиши хавфини ким ўз зиммасига олишини олдиндан келишиб олишни тавсия этамиз.
Бундай вазият, масалан, сотувчи ўзининг юклаш ускунасидан фойдаланганда ва хавфсизлик ёки қўриқлаш қоидалари сотувчининг биносига бегона шахсларнинг киришига тўсқинлик қилганда юзага келиши мумкин.
Агар харидор сотувчининг биноларида юклаш пайтида ҳар қандай хавфдан қочишга интилса, FCA етказиб бериш базасини танлаш имкониятини кўриб чиқинг. Унга кўра, агар товар сотувчининг биносида топширилса, у харидор олдида юклаш мажбуриятини олади. Юклаш пайтида товарнинг йўқолиши ёки шикастланиши хавфи ҳам сотувчининг зиммасида қолади.
ВАЗИЯТ. Юклаш сотувчи ускунасини ишлатишни талаб қилади
Техник жиҳатдан мураккаб ускуналарни транспорт воситасига юклаш учун сотувчининг юклаш механизмларини қўллаш керак. Харидор юк ортишда хавфсизлик қоидаларига риоя қилинишини назорат қила олмайди.
Ушбу ҳолатда харидор учун қайси етказиб бериш базиси фойдали?
• Харидор сотувчининг биносида товарни юклаш жараёнига таъсир кўрсатиш имкониятига эга бўлмаганлиги сабабли, унга EXW етказиб бериш базисини қўллаш фойдали эмас. Харидор FCA етказиб бериш базасини талаб қилгани маъқул.
Экспорт учун расмийлаштириш
Сотувчида товар транзит орқали ўтаётган учинчи мамлакатларда экспорт (божхона) расмийлаштирувини ташкил этиш мажбурияти йўқ.
Сотувчининг расмийлаштиришдаги иштироки товарларни экспорт қилишда харидор учун зарур бўлган ҳужжатлар ва маълумотларни олишда кўмаклашиш билан чекланади. Сотувчи харидорнинг маблағи ҳисобидан ҳужжатларни тақдим этиши мумкин. Акс ҳолда барча ҳужжатларни харидор ўз кучи ва ўз ҳисобидан расмийлаштиради.
Агар харидор товарни экспорт қилиш ниятида бўлса ва божхона расмийлаштирувидаги қийинчиликларни олдиндан кўра билса, экспорт расмийлаштириш мажбурияти ва харажатлари сотувчига юкланадиган FCA базасини танлашни тавсия этамиз.
ЕХW базисида сотувчи харидорга товар билан бирга ҳисобварақ-фактурани ва агар шартномада келишилган бўлса, товарнинг мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатни топширади.
Шартнома тарафларининг мажбуриятлари
|
Сотувчи |
Харидор |
|
А1. Умумий мажбуриятлар Сотувчи олди-сотди шартномасига мувофиқ товарни ва тижорат ҳисобварақ-фактурасини, шунингдек шартнома шартларига кўра талаб қилиниши мумкин бўлган ҳар қандай бошқа мувофиқлик далилини тақдим этиши шарт. Сотувчи томонидан тақдим этиладиган ҳар қандай ҳужжат, агар келишилган бўлса, қоғоз ёки электрон шаклда, келишув бўлмаган тақдирда эса ишбилармонлик айланмаси одатларига мувофиқ бўлиши мумкин |
Б1. Умумий мажбуриятлар Харидор олди-сотди шартномасида назарда тутилган товар нархини тўлаши шарт. Харидор томонидан тақдим этиладиган ҳар қандай ҳужжат, агар келишилган бўлса, қоғоз ёки электрон шаклда бўлиши мумкин, келишув бўлмаган тақдирда эса ишбилармонлик айланмаси одатларига мувофиқ |
|
А2. Етказиб бериш Сотувчи товарни келишилган пунктда, агар шундай пункт мавжуд бўлса, транспорт воситасига ортилмаган номли етказиб бериш жойида сотиб олувчининг ихтиёрига топширган ҳолда етказиб бериши шарт. Агар номли етказиб бериш жойи доирасидаги муайян пункт келишилмаган бўлса, бир нечта мавжуд пунктлар мавжуд бўлса, сотувчи ўз мақсадига энг мос келадиган пунктни танлаши мумкин. Сотувчи товарни келишилган санада ёки келишилган даврда етказиб бериши шарт |
Б2. Етказиб беришни қабул қилиш Харидор А2-бандга мувофиқ товар етказиб берилган заҳоти, хабарнома мавжуд бўлганда эса А10-бандга мувофиқ қабул қилиши керак |
|
А3. Хатарларнинг ўтиши Сотувчи А2-бандга мувофиқ товар етказиб берилгунга қадар унинг йўқолиши ёки шикастланишининг барча хавфларини ўз зиммасига олади, Б3-бандда кўрсатилган ҳолатлардаги йўқолиш ёки шикастланиш хавфлари бундан мустасно |
Б3. Хатарларнинг ўтиши Харидор товарнинг йўқолиши ёки шикастланиши бўйича барча таваккалчиликларни А2-бандга мувофиқ у етказиб берилган пайтдан бошлаб ўз зиммасига олади. Агар харидор Б10-бандга мувофиқ хабарнома юбормаса, харидор товарнинг йўқолиши ёки шикастланишининг барча хавфларини келишилган санадан бошлаб ёки келишилган етказиб бериш даври тугагандан сўнг, агар товар шартнома предмети бўлган товар сифатида аниқ индивидуаллаштирилган бўлса, ўз зиммасига олади |
|
А4. Ташиш Ташиш шартномасини тузиш бўйича сотувчининг харидор олдида мажбурияти йўқ. Бироқ, сотувчи харидорнинг илтимосига кўра, унинг таваккалчилиги ва ҳисобидан харидорга ташишни ташкил этиш учун зарур бўлган ташишга оид ҳар қандай маълумотни, шу жумладан хавфсизлик талабларини тақдим этиши шарт |
Б4. Ташиш Харидор шартнома тузиши ёки товарни белгиланган етказиб бериш жойидан ўз ҳисобидан ташишни ташкил этиши лозим |
|
А5. Суғурта Суғурта шартномасини тузиш бўйича сотувчининг харидор олдида мажбурияти йўқ. Бироқ сотувчи сотиб олувчига унинг илтимосига кўра, унинг таваккалчилиги ва унинг ҳисобидан сотувчида мавжуд бўлган, сотиб олувчига суғурта олиш учун зарур бўлган ахборотни тақдим этиши шарт |
Б5. Суғурта Суғурта шартномасини тузиш бўйича харидорнинг сотувчи олдида мажбурияти йўқ |
|
А6. Етказиб бериш ҳужжати (транспорт ҳужжати) Сотувчининг харидор олдида мажбурияти йўқ |
Б6. Етказиб беришнинг исботи Харидор сотувчига етказиб бериш қабул қилинганлигининг тегишли исботини тақдим этиши шарт |
|
А7. Экспорт (импорт) расмийлаштириш Зарур бўлган тақдирда, сотувчи харидорнинг илтимосига кўра, унинг таваккалчилиги остида ва унинг ҳисобидан экспорт (транзит, импорт) қилинадиган мамлакатларда талаб қилинадиган экспорт (транзит, импорт) расмийлаштириши учун зарур бўлган барча расмиятчиликларга тааллуқли ҳар қандай ҳужжатларни ва (ёки) ахборотни олишда харидорга кўмаклашиши шарт, чунончи: • экспорт (транзит, импорт) лицензияси; • олиб чиқиш (транзит, олиб кириш) учун хавфсизлик талабларини бажариш; • юклашдан олдинги инспекция; • бошқа ҳар қандай расмий рухсат |
Б7. Экспорт (импорт расмийлаштириш) Агар зарур бўлса, харидор олиб чиқиш (транзит, импорт) мамлакатларида талаб қилинадиган экспорт (транзит, импорт) расмийлаштириш учун зарур бўлган барча расмийлаштириш харажатларини тўлаши керак, масалан: • экспорт (транзит, импорт) лицензияси; • олиб чиқиш (транзит, олиб кириш) учун хавфсизлик талабларини бажариш; • юклашдан олдинги инспекция; • бошқа ҳар қандай расмий рухсат |
|
А8. Текшириш, қадоқлаш, маркировка Сотувчи А2-бандга мувофиқ маҳсулотни етказиб бериш учун зарур бўлган маҳсулотни текшириш (сифат текшируви, ўлчаш, тортиш, ҳисоблаш) билан боғлиқ харажатларни тўлаши шарт. Сотувчи ўз ҳисобидан товарнинг қадоқланишини таъминлаши шарт (савдонинг бу тармоғида сотилган товарни қадоқланмаган ҳолда жўнатиш одат бўлган ҳоллар бундан мустасно). Сотувчи товарни унинг ташилишига мос келадиган усулда қадоқлаши ва маркировкалаши шарт, агар тарафлар қадоқлаш ёки маркировкалашнинг аниқ талаблари тўғрисида келишиб олмаган бўлсалар |
Б8. Текшириш, қадоқлаш, маркировка Харидорнинг сотувчи олдида мажбурияти йўқ |
|
А9. Харажатларни тақсимлаш Сотувчи маҳсулот етказиб берилгунга қадар унга тегишли барча харажатларни А2-бандга мувофиқ тўлаши шарт (Б9-бандда назарда тутилганидек, харидор томонидан тўланадиган харажатлардан ташқари) |
Б9. Харажатларни тақсимлаш Харидор: • маҳсулот етказиб берилганидан бошлаб унга тегишли барча харажатларни А2-бандга; • сотувчи томонидан А4, А5 ёки А7-бандларига мувофиқ ёрдам кўрсатиш ёки маълумот олиш учун сарфланган барча харажатлар ва тўловларни қоплаш • агар зарур бўлса, барча божлар, солиқлар ва бошқа ҳар қандай харажатларни, шу жумладан олиб чиқиш учун зарур бўлган расмиятчиликларни бажариш бўйича харажатларни тўлаш; • товар ўз ихтиёрига берилганда уни қабул қилмаслик ёки Б10-бандга мувофиқ хабарнома юбормаслик натижасида юзага келган ҳар қандай қўшимча харажатларни тўлаш (товар шартнома предмети бўлган товар сифатида аниқ индивидуаллаштирилган бўлса) |
|
А10. Билдиришномалар Сотувчи харидорга харидор товарни қабул қилиши учун зарур бўлган билдиришномани тақдим этиши шарт |
Б10. Билдиришномалар Агар харидор келишилган давр доирасида вақтни ва (ёки) номланган жойда етказиб беришни қабул қилиш пунктини белгилашга ҳақли эканлиги келишиб олинган бўлса, харидор сотувчига тегишли билдиришнома юбориши шарт |
Олег ЦОЙ, «Норма» эксперти.