Қўшимча ҳужжатларни тақдим этиш зарурати юзага келганда пенсия тайинлаш тартиби қандай бўлади?
– Агар қўшимча ҳужжатлар зарур бўлса ёки тақдим этилган ҳужжатларнинг асослилиги ва ишончлилигини қўшимча текшириш талаб этилса, комиссия томонидан мавжуд ҳужжатларни текшириш тугагунига қадар ариза берувчи тақдим этган ҳужжатларга асосан қонунчиликда белгиланган миқдорда пенсия тайинланади ҳамда текшириш якунига мувофиқ янги олинган маълумотлар асосида пенсия миқдори қайта ҳисоблаб чиқилади.
Агар ариза берувчи текшириш якунига қадар пенсия тайинлашга рози бўлмаса, комиссия ариза берувчи томонидан тақдим этилган ҳужжатларни текшириш тамом бўлгандан кейин пенсия тайинлаш тўғрисида қарор қабул қилади (Низом 109-б., 13.10.2022 й. 592-сон ВМҚга 1-илова, кейинги ўринларда – 592-сон Низом).
«Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонуннинг (03.09.1993 й. ЎРҚ-938- XII сон, кейинги ўринларда – Қонун) 47-моддасига мувофиқ пенсиялар:
а) ёшга доир – пенсия ёшига тўлган кундан бошлаб. Пенсия умрбод тайинланади;
б) ногиронлик бўйича – агар ногиронлик белгиланган кундан эътиборан 60 кундан кечиктирмай пенсия сўраб мурожаат этилган бўлса, ТИЭК томонидан ногиронлик белгиланган кундан бошлаб. Пенсия бутун ногиронлик даври учун тайинланади. 60 ёшдан ошган эркакларга ва 55 ёшдан ошган аёлларга ногиронлик пенсияси умрбод тайинланади. Уларни қайта тиббий кўрикдан ўтказиш фақат уларнинг аризасига биноан амалга оширилади;
в) боқувчисини йўқотганлик ҳолати бўйича – пенсия олиш ҳуқуқи пайдо бўлган кундан бошлаб, бироқ пенсия тайинланиши учун мурожаат қилишдан олдинги 6 ойдан ошмаган муддатдан. Пенсия ушбу Қонуннинг 19-моддасига мувофиқ марҳумнинг оила аъзоси меҳнатга қобилиятсиз деб ҳисобланган бутун давр учун, эркаклар 60 ёшга, аёллар 55 ёшга тўлган оила аъзолари учун эса умрбод тайинланади.
Маълумот учун. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида белгиланган тартибда карантинли ва инсон учун хавфли бўлган бошқа юқумли касалликлар пайдо бўлиши ва тарқалиши муносабати билан чекловчи чоралар (карантин) жорий этилганда, агар фуқаролар чекловчи чоралар (карантин) даврида ёки улар тугатилгандан кейин пенсия тайинлашни сўраб бир ой ичида мурожаат қилган бўлса, уларга пенсия олиш ҳуқуқи юзага келган кундан эътиборан тайинланади.
Бошқа барча ҳолларда пенсия мурожаат этилган кундан эътиборан тайинланади.
Таъкидлаш жоизки, ариза қабул қилиб олинган кун ёки сўровнома келиб тушган кун пенсия тайинлашни сўраб мурожаат қилинган кун деб ҳисобланади.
Агар қўшимча ҳужжатлар қўшимча ҳужжатларни тақдим этиш зарурлиги тўғрисидаги хабарнома олинган кундан эътиборан уч ой ичида тақдим этилса, пенсия тайинланиши тўғрисидаги ариза ёки сўровнома қабул қилинган кун пенсия тайинлашни сўраб мурожаат этилган кун деб ҳисобланади (Қонун 46-м.).
Ҳозир ногиронлик пенсияси проактив шаклда тайинланмоқда. Уни рад этиш мумкинми?
– Проактив шаклда тайинланган ногиронлик пенсияси миқдоридан норози бўлганда ёки меҳнат фаолиятини давом эттириб, ногиронлик пенсиясига кейинчалик чиқиш ёхуд бошқа пенсия ва нафақа тайинлайдиган органлардан пенсия олиш истагини билдирганда, хабарнома олингандан сўнг 10 кун ичида Пенсия жамғармаси бўлимига ёки Давлат хизматлари марказлари ва ЯИДХП орқали ариза бериш ва сўровномани тўлдириш орқали тайинланган пенсияни рад қилиш лозим.
10 кун ичида рад қилиш учун мурожаат қилмаслик тайинланган пенсияга розилик сифатида қабул қилинади ва уни тўлаш 592-сон Низомнинг қоидалари асосида бошланади.
Шахс пенсия тайинлаш учун кейинчалик мурожаат қилганда, пенсия Қонун ва ушбу Низомда назарда тутилган пенсия тайинлаш муддатларига мувофиқ тайинланади (592-сон Низом 107-2-б.).
Болалар неча ёшгача боқувчисини йўқотганлик учун тўловни олади?
– Вафот этган боқувчининг фарзандлари, ака-укалари, опа-сингиллари ва набиралари 18 ёшга тўлгунга қадар боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олишга ҳақли.
Таълим ташкилотининг ўқувчиси ва (ёки) талабаси бўлганлар эса бутун ўқиш даврида, лекин 23 ёшга тўлгунга қадар боқувчисини йўқотганлик пенсияси олиш ҳуқуқига эга.
Кўрикдан ўтказилгандан кейин ногиронлик пенсияси қандай тўланади?
– Маълумки, ногиронлик пенсиясини тўлаш, агар ногиронлиги бўлган шахс узрсиз сабабга кўра белгиланган муддатда қайта кўрикдан ўтиш учун ТИЭКга бормаган бўлса, унга пенсия тўлаш тўхтатиб турилади, у яна ногиронлиги бўлган шахс деб тан олинган тақдирда эса тўхтатиб турилган кундан эътиборан, лекин кўпи билан бир ой олдин пенсияни тўлаш қайта тикланади.
Бунда, агар ТИЭК уни ана шу даврда ногиронлиги бўлган шахс деб топса, пенсия тўлаш тўлов тўхтатиб турилган кундан эътиборан то қайта тиббий кўрикдан ўтиш кунигача, лекин кўпи билан 3 йил учун тўланади.
Агар ногиронлиги бўлган шахс қайта тиббий кўрикдан ўтказилганда ногиронликнинг бошқа гуруҳига (юқори ёки паст гуруҳга) ўтказилган бўлса, пенсия кўрсатиб ўтилган вақт учун аввалги гуруҳ бўйича тўланади.
Агар меҳнат қобилияти тикланганлиги сабабли пенсияни тўлаш тўхтатилган ёки қайта кўрикдан ўтиш учун узрли сабабларсиз келмаганлиги оқибатида тўхтатиб турилган бўлса, кейинчалик у яна ногиронлиги бўлган шахс деб тан олинган тақдирда, башарти пенсия тўлаш тўхтатилганидан кейин беш йилдан ортиқ вақт ўтмаган бўлса, илгари тайинланган пенсияни тўлаш ногиронлик белгиланган кундан эътиборан янгитдан қайта тикланади. Агар беш йилдан ортиқ ўтган бўлса, пенсия умумий асосларда янгитдан тайинланади (Қонун 55-м.).
Чет эл фуқаролари Ўзбекистонда пенсия олиши мумкинми?
– Ўзбекистонда доимий яшовчи чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахсларга чет элда ишлаш стажига, агар халқаро шартномаларда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, бироқ Ўзбекистондаги ишга тўғри келадиган стажнинг 1/3 қисмидан ортиқ бўлмаган доирада киритилиши назарда тутилган.
МИСОЛ. Чет эл фуқаросининг умумий иш стажи 40 йилни ташкил этади, шундан 21 йили Ўзбекистон Республикаси ҳудудига, 19 йили эса хорижий давлат ҳудудига тўғри келади. Ушбу ҳолатда чет эл фуқаросининг хорижий давлатдаги иш стажи пенсияни ҳисоблаш учун 7 йил (21 йил/3) доирасида қабул қилинади ва умумий иш стажи 28 йилни (21 + 7) ташкил этади (592-сон Низом 47-б.).
Менда ЯММТ базасига киритилмаган иш даврларим бор. Нима қилиш керак?
– Меҳнат дафтарчаси иш стажини тасдиқловчи асосий ҳужжат эканлигини инобатга олган ҳолда (592-сон Низом 56-б.), иш стажини тасдиқловчи қўшимча ҳужжат сифатида иш ҳақи тўғрисидаги тегишли маълумотномани олиш учун иш берувчига мурожаат қилишингиз мумкин.
Шунингдек, жисмоний шахс ташаббус тартибида ўзининг аввалги ишга жойлашиш даврлари тўғрисидаги маълумотларни ЯММТга мустақил равишда киритиши мумкин. Бунда киритилган маълумотлар ёзув киритилгандан кейин 15 кун мобайнида Пенсия жамғармаси томонидан верификация қилиниши (тасдиқланиши) керак (Низом 54-б., 05.12.2019 й. 971-сон ВМҚга 1-илова). Ишламайдиган фуқаролар меҳнат дафтарчаларига мувофиқ меҳнат стажи тўғрисидаги маълумотларни «ЯММТ» ИДАКга киритиш учун Камбағалликни қисқартириш ва бандликка кўмаклашиш бўлимларига мурожаат қилишлари мумкин. Бунда маълумотлар жисмоний шахснинг шахсий идентификация рақами (ЖШШИР) орқали киритилади.
«Пенсия иши» бўлимини махсус мухбиримиз Алла РОМАШКО олиб боради.