Уй-жой-коммунал соҳасидаги энг шов-шувли мавзулардан бири Президентнинг 05.02.2026 йилдаги «Кўп квартирали уйларни бошқариш тизимини янада такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ-48-сон қарори (кейинги ўринларда – ПҚ-48-сон) бўлди. Ҳужжат яқин йилларда ушбу соҳанинг ривожланиш йўналишини белгилаб беради ва кенг кўламли ҳаракатлар дастурини назарда тутади.
Булар – марказлашган иссиқлик тармоқларига уланган 1 032 та кўп квартирали уйнинг энергия самарадорлигини ошириш; шаффоф ҳисоб-китоблар тизимини жорий этиш орқали дебитор қарздорликни камида 80%га камайтириш; ККУларни бошқариш соҳасида яширин иқтисодиётни камайтириш; бюджет маблағларини ажратиш ва ХМИ маблағларини жалб этиш орқали оғир ҳолатдаги 10 мингта уйларни босқичма-босқич яхшилаш; ККУларни бошқариш тизимини тўлиқ рақамлаштириш. Аммо ҳамма нарса бир хил эмас ва шунинг учун янги ҳужжат атрофида қизғин баҳс ва мунозаралар авж олди. Шу жумладан, бир қатор жиҳатларнинг амалдаги қонунларга мувофиқлиги нуқтаи назаридан. ПҚ-48-сон қарорнинг асосий қоидаларини «СБХ» саҳифаларида тушунтириб берамиз.
БИР ХАТОНИ ИККИ МАРТА ТАКРОРЛАМАСЛИК УЧУН
Янги ҳужжатда ККУларни капитал таъмирлаш, реконструкция қилиш ва туташ ҳудудларни ободонлаштириш бўйича кенг кўламли дастур назарда тутилган. Мавзудан хабардор бўлганларда бу бир қатор саволлар туғдиради. Ўтган йиллардаги таъмирлаш дастурлари ҳали ҳам ёдимда, ўшанда ижрочилар бюджет маблағларидан мақсадсиз фойдаланишга йўл қўйган эдилар: бошқарув органлари пудратчиларни танлашдан четлаштирилган – уларни ҳокимликлар тавсия этган; бошқарувчилардан таъмирлаш ишлари рўйхати яширилган эди. Ўшанда муҳандислик коммуникациялари билан ишлаш тажрибасига эга бўлмаган техник жиҳатдан саводсиз пудратчилар бир қатор уйлар аҳолисининг умумий мол-мулкига катта зарар етказган ва бунинг учун ҳеч қандай жавобгарликка тортилмаган.
Ижтимоий тармоқларда бу ҳозир қандай ишлаши, ўтган йиллардаги хатолар такрорланяптими ёки йўқлиги муҳокама қилинмоқда. Бунинг учун қонунчиликка риоя қилиш ва таъмирлаш ишлари устидан қатъий назорат (жумладан жамоатчилик назорати) зарур.
Шаклланиш манбалари ва ҳажмлари ККУларни капитал таъмирлаш ва реконструкция қилиш дастурлари
• 2026–2030 йилларда халқаро молия институтларининг 200 млн АҚШ доллари миқдоридаги маблағлари ҳисобига марказлаштирилган иссиқлик тармоқларига уланган ККУларнинг энергия самарадорлигини ошириш учун уларни мукаммал таъмирлаш ва реконструкция қилиш дастури.
• 2026–2027 йилларда шаҳар ва туманларда республика бюджетидан 1 трлн сўм маблағ ажратиш ҳисобига ККУларни таъмирлаш ҳамда уларга туташ ҳудудларда умумий фойдаланишдаги инфратузилма объектларини қуриш ва реконструкция қилиш дастури.
• 2026 йилда республика бюджети ва маҳаллий бюджетлар ҳамда бошқа манбалардан жами 1,8 трлн сўм ҳисобига ККУларни таъмирлаш, реконструкция қилиш ва туташ ҳудудларни ободонлаштириш бўйича йиғма дастури амалга оширилади.
• 2026 йилда ҳокимлар билан тенг асосда, ҳар чоракда маҳаллий бюджетларнинг қўшимча манбалари ҳисобидан ККУларни таъмирлашни молиялаштириш учун маблағлар ажратилишини таъминлаш режалаштирилган.
• 2026 йилда республика бюджетидан 79,5 млрд сўмлик маблағни 1991 йилгача қурилган ККУларнинг электрон паспортини ишлаб чиқишга йўналтириш режалаштирилган.
Капитал таъмирлаш жамғармаси ташкил этилади
Бошқарув органлари кўп қаватли уйларни капитал таъмирлашни молиялаштиришда иштирок этади. ПҚ-48-сон қарорга 9-иловада Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари ҳузурида ККУларни капитал таъмирлаш жамғармасини (Жамғарма) ташкил этиш тўғрисидаги Ҳукумат қарори лойиҳасини ишлаб чиқиш назарда тутилган. Бошқарув органлари унга уй-жой мулкдорларининг мажбурий бадаллари ва тўловларининг 10%ини ҳамда умумий уй-жой бинолари учун ижара тўловининг 30%ини ажратади. Маҳаллий бюджетларнинг қўшимча манбаларидан маблағлар ҳам шу ерда жамланади. Умуман олганда, бошқарув органлари капитал таъмирлаш жамғармасига ажратмаларда жой мулкдорлари ва ижарачилар маблағларининг 40%ини – тушумларнинг деярли ярмини йўқотади. Улар уйда самарали хизмат кўрсата оладими?
Бу ижтимоий тармоқларда кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Ертўла – жой мулкдорларининг умумий мулки. Ижарачиларнинг уйдаги умумий мол-мулкини сақлаш учун тўлайдиган ҳақи жойларнинг мулкдорлари тасарруф этиши лозим бўлган қўшимча даромадлардир. Аҳоли маблағларини қаерга йўналтириш, шунингдек ижара даромадларининг салмоқли қисмини (30%) нима учун улар учун ҳал қилишларидан ғазабланмоқда. Кўплаб БК ва ХУМШлар ижара тўлови ҳисобига катта ҳажмдаги ишларни бажаради, энди эса бу имкониятни йўқотиши мумкин.
Капитал таъмирлаш жамғармаси сўнгги пайтларда бошқарув органлари ишига ноқонуний аралашуви оқибатида фуқароларнинг ишончини йўқотаётган ҳокимликлар ҳузурида ташкил этилмоқда. Бундан келиб чиқадики, ҳокимликлар аҳолининг розилигисиз уларнинг бадаллари ва тўловларини бошқаради, таъмирлаш навбатини, уйларни танлаш мезонларини белгилайди, жойлар мулкдорларининг умумий йиғилиши ваколатига кирадиган бир қатор масалаларни ҳал қилади. Мажбурий бадаллар ва тўловлар – бу аҳолининг пуллари. Улар ўз уйларини сақлаш ва таъмирлаш учун уларни бошқарув органига топширадилар. Бу маблағларни нимага сарфлашни жой эгалари биргаликда ҳал қилишлари керак.
БК ва ХУМШнинг бир қисми аллақачон ўз уйларида харажатли таъмирлаш ишларини бажарган. Улар ўз кучлари билан, анча кам харажат билан, капитал таъмирлаш қачон етиб келишини кутмасдан уддалай оладиган кичик ишлар қолди.
Лекин бизни ишламаган, ўғирлик қилган, кўп қаватли уйларига бефарқ қараганлар билан бир қаторда маблағ ўтказишга мажбурлашади. У ерда йиллар давомида кимдир келиб, улар учун ҳамма нарсани қилишини кутишади. Масъул БК ва ХУМШ маблағлари қайта тақсимланмаслигига кафолат йўқ. Улар катта харажатларни талаб қиладиган «нураб бўлган» уйларга йўналтирилиши мумкин ва бу адолатдан бўлмайди», – деб ҳисоблайди бошқарувчилар.
Уй эгаларининг фикрича, Жамғармага бундай салмоқли ажратмалар ходимларнинг оммавий ишдан бўшатилишига олиб келиши мумкин, чунки БК ёки ХУМШ уларга етарли маош тўлай олмайди. Агар маблағ етишмаса, уйларни тегишли техник ҳолатда сақлаш учун зарур бўлган ишларни қисқартириш ҳам мумкин. Мажбурий бадаллар ва тўловлар миқдорини ошириш хавфли, чунки бошқарув органларидан тушумларнинг деярли ярми тортиб олинмоқда.
Бу аҳолининг норозилигига сабаб бўлиши мумкин.
Бу ҳали ҳаммаси эмас. Ҳужжатда бошқарув органларининг моддий-техника базасини мустаҳкамлаш учун кредитлар ажратиш назарда тутилган. Бу эса, ўз навбатида, аҳолининг бадаллари ва тўловлари ҳисобидан қопланадиган кредитларнинг яна тиқиштирилишидан дарак беради. «Менинг уйим» биллинг тизимини ривожлантириш учун мажбурий бадалларнинг 1%ини автоматик тарзда ўтказиш ҳам молиявий юкнинг ошишига олиб келади.
Кредитларни қайтариш муддати узайтирилди
2026 йил 1 октябрдан бошлаб собиқ ХУМШдан БКга ўтган 1,2 трлн сўм миқдоридаги кредитларни қайтариш муддати 3 йилга узайтирилади. Илгари улар ККУларни таъмирлашга жалб қилинган. Шунингдек фоизларни ҳисоблаш ҳам тўхтатилади.
Бу ширкатларнинг муаммоли кредитларини қайтариш муддатининг учинчи марта узайтирилишидир. Ўз вақтида имкониятларни ҳисобга олмасдан, уларни ХУМШларга мажбурлаб юклашган, бу эса ширкатларнинг молиявий аҳволига жиддий путур етказган. Уларнинг аксарияти (ҳатто муваффақиятли ишлаётганлари ҳам) юкламани кўтара олмай, қарзга ботиб қолишди.
Бошқарув органларини оптималлаштириш ва йириклаштириш жараёнлари бошланганда, бу уйлар кредитлари тўланмаган ширкатлардан БКга ўтган. Янги тузилмаларга моддий-техник базани шакллантириш ва уйларни тартибга келтириш имкониятини бериш учун кредитлар бўйича маблағларни қайтариш тўхтатилган. Бироқ бу натижа бермади. Кредитлар ҳали ҳам осилиб турибди, бошқарув органларида уларни қайтариш учун маблағ йўқ. Бошқарувчиларнинг фикрича, собиқ ХУМШларнинг муаммоли қарзларини тўлаш муддатларини чексиз узайтирмасдан, уни бошқарув органидан бутунлай олиб ташлаш тўғрироқ бўларди.
«Коммунал хўжалик» бўлимини махсус мухбиримиз Ирина ГРЕБЕНЮК олиб боради.