Боқувчисини йўқотганлик пенсияси қандай ҳисобланади?
– Боқувчисини йўқотганлик пенсиясининг миқдори боқувчининг иш стажи давомийлигига (03.09.1993 й. ЎРҚ-938-ХII-сон Қонун 37-м., кейинги ўринларда – Қонун), у вафот этган пайтда қонун ҳужжатларида белгиланган иш стажига қўйиладиган талабларга (Қонун 17-м.) ва пенсияни ҳисоблаб чиқариш учун қабул қилинадиган ўртача ойлик иш ҳақига (Қонун 31-м.) боғлиқ бўлади. У қуйидагилардан иборат:
пенсиянинг базавий миқдори;
иш стажи учун пенсияни ошириш;
пенсияга устамалар.
Чунончи, Қонуннинг 26-моддаси биринчи қисми «г» бандига кўра, боқувчисини йўқотганлик пенсиясининг базавий миқдори оиланинг меҳнатга лаёқатсиз ҳар бир аъзосига пенсияни ҳисоблаб чиқариш учун олинадиган ўртача ойлик иш ҳақининг 30%ига тенг, бироқ ёшга доир энг кам пенсиянинг камида 50%и миқдорида бўлиши керак. Боқувчисини йўқотганлик пенсиясини тайинлаш учун талаб этиладиганидан ортиқча иш стажининг ҳар бир тўлиқ йили учун пенсияларнинг базавий миқдорлари (Қонун 26-м.) боқувчининг пенсияни ҳисоблаб чиқариш учун олинадиган ўртача ойлик иш ҳақининг 0,5%и миқдорида оширилади (Қонун 27-м. «г» б. 1-қ.).
Фуқароларнинг айрим тоифалари учун Қонуннинг 28-моддасига мувофиқ пенсияларга устамалар назарда тутилган. Таъкидлаш жоизки, пенсия миқдори масъул ходим томонидан киритилган боқувчининг иш ҳақи билан иш стажи тўғрисидаги маълумотлари асосида «Пенсия» электрон ахборот тизими орқали аниқланади.
Фарзанди (11 ёш) болаликдан ногиронлик гуруҳини (онкология) олган аёл имтиёзли пенсияни расмийлаштириши мумкинми?
– Қонуннинг 12-моддаси «з» бандига кўра, болаликдан ногиронлиги бўлган болаларни саккиз ёшгача тарбиялаган оналар, агар уларнинг иш стажи камида 20 йил бўлса, умумий белгиланган ёшни 5 йилга қисқартирилган ҳолда имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқига эга.
Ушбу моддада иккита асосий талаб мавжуд. Биринчидан, сизнинг ҳолатингизда болаликдан ногиронлик 11 ёшда белгиланганлигини ҳисобга олсак, асосий талаб ногиронлик 8 ёшгача белгиланиши керак. Иккинчидан, камида 20 йиллик иш стажи талаб этилади.
Турмуш ўртоғим яқинда вафот этди. Унинг ШЖБПҲдаги жамғармасини олсам бўладими?
– Фуқаро вафот этган тақдирда, шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварағида жамғарилган маблағлар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда мерос қилиб қолдирилади ва меросхўрга бир йўла тўлиқ ҳажмда тўланади («Фуқароларнинг жамғариб бориладиган пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонун 17-м., 02.12.2004 й. 702-II-сон ЎРҚ).
Болалар нафақаси фақат битта болага тўланиши ростми?
– Ҳақиқатан ҳам шундай. 2024 йил 1 апрелдан бошлаб бола туғилганда давлат томонидан тўланадиган бир марталик нафақа пули:
биринчи фарзанди учун – барча аёлларга;
иккинчи фарзанди учун – бола туғилган пайтда «Ижтимоий ҳимоя ягона реестри»га киритилган оиланинг аъзоси бўлган аёлларга. Қолган барча ҳолатларда нафақа тўланмайди. Ушбу нафақани олиш учун давлат хизматлари марказларига ёки ЯИДХП орқали ариза бериш мумкин (04.03.2024 й. 110-сон ВМҚ).
Ижодий касб эгаларига пенсия тайинлашда стаж нималарга боғлиқ?
– Пенсия олиш ҳуқуқини берадиган иш стажи ҳаммада бўлгани каби ижтимоий солиқларни тўлашга боғлиқ. Чунончи, ижодий фаолият билан машғул бўлган ижодий уюшмалар аъзоларига 1991 йил 1 январгача иш стажи ана шу муаллифнинг асари биринчи марта эълон қилинган ёки жамоат олдида ижро этилган (намойиш этилган) кундан эътиборан Пенсия жамғармасига:
2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун – суғурта бадаллари;
2019 йил 1 январдан 2019 йил 31 декабрга қадар бўлган давр учун – ягона ижтимоий тўлов;
2020 йил 1 январдан кейинги давр учун – ижтимоий солиқ тўланган бўлса (Низом 27-б. «а» к.б., 13.10.2022 й. 592-сон ВМҚга 1-илова, кейинги ўринларда – 592-сон Низом) белгиланади.
Пенсияни расмийлаштиришда Пенсия жамғармаси маълумотлар базаси орқали қандай ҳужжатларни сўраб олиши мумкин?
– Пенсия тайинлаш учун зарур ҳужжатлар тақдим этилмаган тақдирда, Пенсия жамғармаси бўлими уларни тегишли ташкилотлардан талаб қилиш юзасидан ёрдам кўрсатади.
Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисидаги низомда белгиланган қоидаларга мувофиқ Солиқ қўмитасининг марказлаштирилган электрон реестр базасига электрон сўров юборилади (13.10.2022 й. 592-сон ВМҚга 1-илова) ва пенсия тайинлаш (қайта ҳисоблаш), шунингдек компенсация пул тўловини тайинлаш учун қуйидаги маълумотларни олади:
а) шахснинг ва (ёки) қонуний вакилининг фуқаролик паспорти (идентификацияловчи ID-картаси) тўғрисидаги ва пенсия тайинланадиган шахснинг оила аъзолари (яқин қариндошлари) тўғрисидаги маълумотлар (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг «ФҲДЁнинг ягона электрон архиви» АТ ва Ички ишлар вазирлиги ҳузуридаги Миграция ва персоналлаштириш департаментининг ахборот тизими орқали);
ЎзР Президенти ҳузуридаги Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг Ногиронлиги бўлган шахсларнинг функционаллигини баҳолаш бошқармаси ҳудудий бўлимларининг тиббий-ижтимоий эксперт комиссияси (ТИЭК) томонидан бериладиган қуйидагилар тўғрисидаги маълумотномалар:
– шахс 18 ёшгача ногиронлиги бўлган болалигини тасдиқлайдиган ёки парвариш остидаги I гуруҳ ногиронлиги бўлган шахс деб топилганлиги;
– бола 8 ёшгача ногиронлиги бўлган бола деб топилганлиги;
– боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олиш ҳуқуқини берадиган оиланинг катта ёшдаги аъзоси ногиронлиги бўлган шахслиги;
– шахс гипофизар нанизм (лилипут) ёки диспропорционал паканалик касаллигига чалинганлиги;
– ариза берувчи I ёки II гуруҳ уруш оқибатида ногиронлиги бўлган шахс эканлиги;
– I, II ёки III гуруҳ ногиронлиги бўлган шахс деб топилганлиги тўғрисидаги;
б) ўзини ўзи банд қилган шахс учун Солиқ қўмитаси томонидан бериладиган маълумотлар:
2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун – Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўланганлиги тўғрисида;
2019 йил 1 январдан 2019 йил 31 декабрга қадар бўлган давр учун – ягона ижтимоий тўлов тўланганлиги тўғрисида;
2020 йил 1 январдан кейинги давр учун – ижтимоий солиқни тўланганлиги тўғрисида (592-сон Низом 15-б.).
«Пенсия иши» бўлимини махсус мухбиримиз Алла РОМАШКО олиб боради.